Klimaat drijft wig in kabinet

Klimaatakkoord Zowel VVD als D66 dreigde dit weekend het kabinet te laten vallen over klimaatbeleid. De campagne is begonnen.

Klaas Dijkhoff (VVD) tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen afgelopen september.

Foto Jerry Lampen/ANP

In één weekend tijd dreigden twee coalitiepartijen het kabinet te laten vallen als het klimaatbeleid niet uitgevoerd wordt zoals zíj dat willen.

Zaterdag zinspeelde VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff in een interview in De Telegraaf op een mogelijke val van het kabinet. Het wordt „pittig” om tot klimaatplannen te komen, voorziet de fractievoorzitter van de grootste regeringspartij, omdat de standpunten tussen VVD en CDA aan de ene kant en D66 en ChristenUnie aan de andere kant „behoorlijk” uit elkaar liggen. „Als ik óf het kabinet óf de burger moet laten vallen: de burger zal ik nooit laten vallen.” 

D66-fractievoorzitter Rob Jetten stelde daar zondagmiddag meteen een dreigement tegenover. In zijn speech bij de campagneaftrap van zijn partij in Amersfoort richtte hij zich tot zijn „gewaardeerde vrienden van de VVD”: „Zonder D66 geen ambitieus klimaatbeleid. En zonder ambitieus klimaatbeleid ook geen kabinet.” Jetten liet weten het als zijn „persoonlijke missie” te zien dat het klimaatakkoord een succes wordt.

Dijkhoff nam zaterdag nadrukkelijk afstand van het ontwerp-klimaatakkoord, waarover een jaar is onderhandeld aan klimaattafels. Het is niet zíjn akkoord, zegt hij. „Als we gruwelijke mazzel hadden gehad, was er een prachtig plan gekomen waardoor de effecten voor huishoudens draagbaar zouden zijn en netjes verdeeld. Nou, dat is niet zo. De kans dat ik het akkoord letterlijk uit ga voeren is nihil.”

Dat laatste had hij bij de presentatie in december al gezegd en klinkt fermer dan het is: het ligt helemaal niet voor de hand dat álle zeshonderd voorstellen worden uitgevoerd. Hierover moeten politici later dit voorjaar beslissingen nemen. Wat wel opvalt is dat Dijkhoff vooruitloopt op de doorrekening van de maatregelen en nu al concludeert dat ze onbetaalbaar zijn.

Het is tekenend voor de samenwerking in kabinet-Rutte III: de vier regeringspartijen blijven allemaal hun ‘eigen verhaal’ verkondigen. Dat is bedoeld om te voorkomen dat ze door de regeringsdeelname kleurloos worden. Het is met name Dijkhoff die de confrontatie zoekt met omstreden uitlatingen of voorstellen. De strategie is niet zonder gevaar, een vierpartijencoalitie is al broos en met al die eigen verhalen is de eenheid ver te zoeken. Dijkhoffs klimaatverhaal kan het nieuwste voorbeeld zijn van stoere VVD-taal, maar dit keer ging hij een stap verder: hij noemde zijn coalitiepartner Jetten een „drammer”. Een persoonlijke tik kan de verhoudingen onder druk zetten.

Lees ook het commentaar van NRC: Klaas Dijkhoff creëert beeld van niet-bestaande vijand

In Amersfoort beklemtoonde Jetten zondag dat Dijkhoff maandenlang heeft kunnen meepraten over het klimaatakkoord. Hij zat tenslotte in het ‘cockpitoverleg’, een overleggroep van de top van de coalitiepartijen over de klimaatplannen. Als Dijkhoff zegt dat het gepresenteerde akkoord niet zijn akkoord is, vindt Jetten, dan klopt dat ook: „Het is óns akkoord.” 

Gert-Jan Segers van de ChristenUnie gaf zaterdagmiddag via Twitter zijn reactie op de uitlatingen van Dijkhoff. Hij wil dat de VVD’er – „die ik best zijn oneliner gun” – zijn afspraken nakomt. „Gemaakte afspraken kun je niet zomaar breken.”

Premier Rutte (VVD) reageerde zondag in Buitenhof op de kwestie, en deed dat even flegmatisch als altijd. „Ik zie vier partijen die verschillend over dingen denken, maar het wel eens zijn over de doelstellingen.” Rutte is ervan overtuigd dat de coalitie eruit komt.

In reactie zei CDA-leider Sybrand Buma: „Het is belangrijk dat de VVD nu ook ziet dat het klimaatakkoord niet heilig is.” Aanvankelijk was hij het vooral die zich kritisch uitliet over de klimaatplannen. Afgelopen zomer waarschuwde Buma voor een tweedeling in Nederland tussen mensen die zich wel een warmtepomp kunnen veroorloven („proseccodrinkende Tesla-rijders”) en mensen die dat niet kunnen en boos worden over de hogere gasrekening. Nu is het de VVD die dit onderwerp – met het oog op de Provinciale Statenverkiezingen van 20 maart – bij het CDA wegkaapt.

Luister ook naar deze aflevering van onze politieke podcast Haagse Zaken: Overleeft Rutte III 2019?

Of zou de VVD serieus overwegen het kabinet-Rutte III te laten klappen op het klimaatakkoord? Klimaat is een thema waarop de VVD – de partij van autobezitters – kwetsbaar is. Electoraal kan het grote gevolgen hebben als de VVD zich committeert aan vergaand, ‘links’ klimaatbeleid. De concurrentie op rechts is hevig en Forum voor Democratie en de PVV zijn allebei fel tegen het klimaatakkoord.

Ook Jetten zal kijken naar zijn concurrentie buiten de coalitie. De jonge dertiger die Alexander Pechtold afgelopen najaar opvolgde moet zich profileren – hij weet dat hem een lijsttrekkersverkiezing te wachten staat – en doet dat graag op het voor D66 zo belangrijke thema klimaat. Als hij accepteert dat Dijkhoff op de rem trapt, is Jesse Klaver van GroenLinks de vermoedelijke winnaar op links. En dus staat nu de geloofwaardigheid van Dijkhoff én Jetten op het spel.

De campagne is begonnen.

Commentaar pagina 17